Τμήμα Γεωργίας


Έκθεμα του μήνα από το Μουσείο Κυπριακής Υπαίθρου

Τα μουσεία μπορούν να εκθέτουν μόνο ένα μέρος των συλλογών τους προς το κοινό και αυτό λόγω της έλλειψης χώρου. Ένας τρόπος για να αποκτήσει το κοινό πρόσβαση στα αντικείμενα του Μουσείου Κυπριακής Υπαίθρου, είναι μέσα από τα εκθέματα του μήνα. Κάθε μήνα το Τμήμα Γεωργίας παρουσιάζει ένα από τα εκθέματα που βρίσκονται στο Μουσείο Κυπριακής Υπαίθρου, για να το γνωρίσετε ή να το θυμηθείτε!

Έκθεμα Φεβρουαρίου 2024 από το Μουσείο Κυπριακής Υπαίθρου:
Λαβομάνος, λαομάνος, λαγουμάνος




Χάλκινο ευρύστομο δοχείο, με δισκοειδή βάση, ψηλό, ιδιαίτερα πλατύ λαιμό και ραμφόσχημη προχοή με λεπτή ταινία σε όλη την περιφέρειά του. Πλευρικά φέρει κάθετη, ταινιωτή λαβή από το ίδιο υλικό ως αναδιπλωμένο έλασμα, ένθετη, που στερεώνεται στο χείλος και στο σώμα με επίσης χάλκινα, αμφικέφαλα καρφιά. Στο σημείο γένεσης της λαβής, καθώς και περιμετρικά της βάσης, παρατηρούνται έντονα ίχνη κασσίτερου. Στη σύνδεση των δύο άκρων του ελάσματος φέρει ίχνη ορείχαλκου. Το δοχείο είναι επικασσιτερωμένο εσωτερικά.
Τα χάλκινα σκεύη κατασκεύαζαν εξειδικευμένοι τεχνίτες, οι χαλκωματάδες ή καζαντζήδες, εγκατεστημένοι συνήθως σε εργαστήρια μέσα σε χάνια ή «περβόλες». Η πρώτη ύλη του σκεύους ήταν συνήθως εισαγόμενη, σε μορφή πλάκας. Η πλάκα σημαδευόταν με «κουμπάσσο», μεταλλικό δηλαδή διαβήτη και κοβόταν στο επιθυμητό σχήμα με ψαλίδι. Η επεξεργασία της γινόταν με συνεχές ζέσταμα στη φωτιά και απότομη ψύξη με εμβάπτιση του μετάλλου σε κρύο νερό για να μαλακώσει. Για τη σφυρηλάτηση, που πραγματοποιείτο σε στάδια έως επτά φορές, χρησιμοποιείτο το «σίδερο», είδος αμονιού σε διαφορετικά μεγέθη και σχήματα, ανάλογα με το υπό κατασκευή σκεύος, και σφυριά. Είναι πιθανό η μορφοποίηση των παρειών να γινόταν με τη βοήθεια ενός υποτυπώδους καλουπιού, πάνω στο οποίο δουλευόταν το έλασμα. Έπειτα, με την ίδια διαδικασία, δηλαδή με πυράκτωση και σφυρηλασία, σχηματιζόταν το χείλος. Το τελικό στάδιο της επεξεργασίας περιελάμβανε το «στερέωμα», τη διαμόρφωση δηλαδή της εξωτερικής επιφάνειας, ώστε να καλυφθεί από φολιδωτό πλέγμα, που καθιστούσε το σκεύος μη ελατό. Το ολοκληρωμένο πλέον αντικείμενο έπρεπε να λιμαριστεί με μεταλλική λίμα για να ομαλοποιηθεί πλήρως το χείλος και να στιλβωθεί ύστερα από συνεχές τρίψιμο, που αφαιρούσε παράλληλα και το στρώμα αιθάλης. Με την εκμηχάνιση του επαγγέλματος, η διαδικασία του στιλβώματος διαφοροποιήθηκε και αντί της λίμας άρχισε να χρησιμοποιείται το «τσαρκί(ν)», ένα είδος μηχανικού τροχού.

Η επικασσιτέρωση των χάλκινων σκευών, αν και σε κάποιες περιπτώσεις γινόταν από τους χαλκωματάδες, κυρίως αποτελούσε εργασία των «μάντηδων» ή «γανωματάδων», τεχνιτών που ταυτίστηκαν για μεγάλο χρονικό διάστημα με τον νομαδικό λαό των Αθίγγανων. Αρχικά, γινόταν ο καθαρισμός του σκεύους με άμμο ή σκουριά για να απομακρυνθεί η σκωρία ή τα υπολείμματα παλιότερου στρώματος κασσιτέρου, αν υπήρχε. Σε δεύτερο στάδιο γινόταν χημικός καθαρισμός με υδροχλωρικό οξύ (Τ. κκεζάψι(ο)ν, κκεζάψουγιου ή ασίτ) και άφθονο νερό στη συνέχεια. Ακολουθούσε το «βράσιμο στη φωτιά», η πυράκτωση δηλαδή του σκεύους, και η προσθήκη σε αυτό ενός είδους αμμωνίου, γνωστού με την τοπική ονομασία «νισσιαστήρι». Όταν το σκεύος με το πρόσθετο χημικό άρχισε να «καπνίζει», να βγαίνει δηλαδή έντονος λευκός καπνός, η επιφάνεια ήταν έτοιμη για να προστεθεί σε αυτήν «καλάι», δηλαδή κασσίτερος με καθαρότητα 99,9%. Το υλικό, λόγω της θερμοκρασίας υγροποιείτο και στρωνόταν με γρήγορες κινήσεις σε όλη την επιφάνεια με ένα κομμάτι καθαρό βαμβάκι. Ο τεχνίτης επαναλάμβανε τη διαδικασία, ωθώντας όμως το υλικό προς τα κάτω, «κάθοντα» (καθιστά). Κατά διαστήματα, εμβάπτιζε το κομμάτι βαμβακιού στο «νισσιαστήρι» και το έτριβε σε παρακείμενη, λίθινη πλάκα.

Ο λαβομάνος είναι επιτραπέζιο δοχείο νερού, που χρησιμοποιείτο κυρίως κατά το νίψιμο και το πλύσιμο των χεριών.


Αρχείο Εκθεμάτων του Μήνα από το Μουσείο Κυπριακής Υπαίθρου